پژوهش

تصویرگری:رویاهای کودکان برای کودکان| زهرا کبیری

کودکان، تصویرگر آرزوهای کودکان

«هنری که هنرمند آگاه، آرزوی رسیدن به آن را دارد، هنر کودکان است» -پیکاسو

نوشته: زهرا کبیری

تصویرگری توسط کودکان چگونه می­تواند به رشد خلاقیت کودکان کمک کند؟ تصویرگری چه تاثیری بر زندگی آنها خواهد گذاشت؟ مزایای آموزش این هنر برای کودکان چیست و چه تفکرات اشتباهی راجع ­به آموزش این هنر به کودکان ممکن است وجود داشته باشد؟ میان تصویرگری و نقاشی چه تفاوت­هایی وجود دارد؟ این نوشته قصد دارد که برای این سوالات و سوالات دیگر پاسخی مناسب پیدا کند.

خلاقیت مجموعه­ای از گرایش­ها و توانایی­هاست که فرد را به سوی ایجاد افکار، ایده­ها و تصورات خلاق هدایت می­کند. همه کودکان با توانایی خلاقیت به دنیا می­آیند؛ اما به وجود آوردن شرایط به منظور حمایت از تلاش­های خلاقانه کودکان به ما بزرگسالان بستگی دارد. برای این­کار «خودِ تجربی و ابراز کننده» کودک بایست مورد پرورش قرار گیرد (فیشر، 1391، ص 75). کودک برای داشتن قدرت پیش­بینی مشکلات، تغییر در سطوح فردی و اجتماعی، و سازگاری با آن به تفکر خلاقانه نیاز دارد. کودک خلاق و تجربه­گر، پذیرای تجربه­هاست، کنجکاو است، از قوه تخیل خود استفاده می­کند، رویاهای خود را به دیگران می­گوید و دوست دارد دیگران را شگفت­زده کند (همان).

تصویرگری به مثابه هنری هدفمند که به ارائه تصاویر برای روایت­های داستانی می­پردازد، دارای ویژگی­های خاص خلاقانه­ای است که می­تواند برای افزایش قدرت تفکر خلاق کودک موثر باشد. به گفته نادر ابراهیمی، نیاز به تصویرگری در واقع نیازی است که از بطن سرنوشت و تاریخ حیات کودکان بیرون آمده است (مهردادفر، 1393).

در دایرة­المعارف هنرِ رویین پاکباز، تصویرگری، به «هنر تصویریِ توضیح­دهنده و وصف کننده» اطلاق می­شود(پاکباز، 1385، ص 532). تصویرگر غالبا به تجسم و ارائه موضوعی می­پردازد که با زبان نوشتاری و گفتاری نیز قابل بیان است. فرشید مثقالی نیز اشاره دارد که تصویرگر یک متن را تبدیل به شکل و فرم مشخصی می­کند و در واقع به متن یا نوشته جان و زندگی می­دهد. همین نکته، عمده­ترین وجه تمایز تصویرگری با نقاشی می­باشد. به عبارت دیگر، در نقاشی، کودک با یک تک­ صفحه روبرو می­شود و تصویری بدون روایت­گری کامل به وجود می­آورد (شکل 1)؛ درصورتیکه در اثر تصویرگری حتما قصه ای وجود دارد. این قصه نه تنها در کل اثر وجود دارد، بلکه بین صفحاتی که خلق می­شود، پیوندی از نظر شیوه روایت هم وجود دارد (شکل 2). درواقع تفاوت مهم تصویرگری کودک با نقاشی این است که کودک در تصویرگری شیوه های مختلف روایت­گری را تجربه می­کند(میرآفتابی، 1393). کودکان خلاق به دلیل داشتن ویژگی­های منحصر به فردِ جهان ذهنی­شان، توانایی این را دارند که تصویرگری­های خلاقانه بیآفرینند.کودکان با تمام وجود و شخصیت مغزی و عاطفی خود تصویرسازی می­کند. آنها چیزها را آنچنان که در حقیقت بیرونی وجود دارد نشان نمی­دهد، بلکه به گونه­ای که در ذهن می­بینند بیان می­کنند و بدین ترتیب چشم­انداز درون خود را نمایان می­کنند.وقایعی که در زندگی روحی کودک رخ می­دهد، نیروی خلاقه او را تحریک می­کند و هنگامی که این نیروی خلاقه بروز کرد و کودک به قدرت خود پی برد متعجب شده و لذت می­برد. آنچه کودک در اینجا حس می­کند، به عقیده مونتر فلسفه مداوم کودک نامیده می­شود و در اثر وجود چنین نیروی موجود در جوهر ذاتی اوست که هنرمند می­شود و قادر به رسیدن به هدف است(مهردادفر، 1393).

ویژگی های تصویرگری

ویژگی های نقاشی

هدفمند است

شخصی است

متن یا قصه دارد

لزوما داستان ندارد

می­تواند چند قاب (فریم) داشته باشد

در یک قاب ارائه می­شود

میان قاب­ها پیوند روایی وجود دارد

روایت­گری کامل ندارد

مخاطب دارد

مخاطب نقش محوری ندارد

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

متاسفانه امروزه تعداد معدودی از بزرگسالانِ تصویرگر، توانایی درک دنیای کودکانه و همذات­پنداری با کودکان را دارند و بسیاری از تصویرگری­هایی که امروزه انجام می­شوند، تنها تصاویری جذاب از نظر بصری، اما تکراری و پر از رنگ و لعاب می­باشند. این می­تواند به دلیل آموزش­های غلط و عدم پرورش نیروی خلاقیت همین تصویرگران در سنین کودکی باشد که اکنون به این صورت خود را نمایان می­کنند. پیکاسو می­گوید: «زمانی که در سن کودکان بودم سعی می­کردم مثل رافائل نقاشی کنم، اما سالیانی طول کشید که خودم را از این وضع رها کنم و بیاموزم که چگونه مثل بچه­ها نقاشی بکشم».

حال بایست گفت که تصویرگری چه مزایایی برای کودک می­تواند داشته باشد. حافظ میرآفتابی، تصویرگر کتاب، از موافقان آموزش تصویرگری به کودکان است. او یکی از خطراتی که انسان در این روزگار با آن مواجه شده­است را آدم­ های بی­رویا می­داند. آدم­هایی که بیشتر در معرض زبان خودکار بوده­اند تا زبان شاعرانه و خلاقانه. او به این اشاره دارد که کودکان این قابلیت را دارند که جهان جدیدی را با تخیل­شان خلق کنند، ازین راه تجربه­­هایی به دست بیاورند، فردیت پیدا کنند و باور بیشتری به خود و بیان­شان داشته باشند: «وقتی که با کودکان تصویرگری کار می­کنیم، کودک این توانایی را پیدا می­کند که این تجربه خیالی را برای دیگران بیان کند و هر کودک دیگری که با این تصاویر روبرو می­شود به این نتیجه می­رسد که می­توان از واقعیت تکراری در اطراف ما عبور کرد. کودک با تخیلش از تکرارها عبور می­کند و جهانش بسیار مرئی­تر از واقعیت ما می­شود. زمانی که کودک شروع به تصویرگری می­کند، یاد می­گیرد که آفریننده ای باشد که هرگز در حصار واقعیت محدود نشود. کودک متوجه می­شود که می توان قصه زندگی را از دیدهای مختلف به اشکال مختلفی دید، روایتگری را می­آموزد و این در آینده فکری او تاثیر بسیار مهمی برجا می گذارد». مواجهه شدن با روایات مختلف، به کودک کمک می­کند که به اهمیت تجارب و دانسته­های خود پی­برده و به تجربه­ها و دانش جدیدی از جهان دست یابد. انتقال روایات شروع شکل­گیری آگاهی انتقادی در کودک است که به او توان و اقتدار برای پرداختن به مشکلات و تغییر دادن آنها می­بخشد(گودالیوس و اسپیرز، 1390).

پرداخت مستقیم به تصویرگری می­تواند تاثیری مفید بر «رشد شناختی» کلیِ کودک نیز بگذارد. به این صورت که کودکان برخوردار از این فرصت، به هنگام ارزیابی توانایی تحصیلی و هوش ممکن است عملکرد بهتری داشته باشند. همچنین تصویرگری می­تواند کودکان را در حل پاره­ای از مسائل یاری کند و موجب «تسهیل تفکر» شود(توماس، 1392، ص 243).

امروزه تبحر کودکان در یادگیری علوم پایه برای بسیاری از والدین دغدغه اساسی به شمار می­آید. با اینحال این تصوری اشتباه است کهبا محدود کردن کودک به دروسی مانند ریاضی و علوم، می­ توان موفقیت او را در آینده تضمین کرد. بلکه برعکس با توانایی تصویرگری، مهارت او در تصویرسازیِ ذهنی و آموزش مفاهیم مختلف افزایش قابل توجهی می­یابد. کودک برای درک مفاهیم مختلف، نیاز به ذهنی چندبعدی و متمرکز دارد. در فرهنگ برخاسته از صنعت که کودکان در تیررس تصاویر و پیام­هایی تکراری­ هستند که حتی در کتاب­های آموزشیِ مختلف نیز به چشم می­خورد، اهمیت آموزش هنری خلاقانه مانند تصویرگری به کودکان، کمتر مورد توجه مربیان کشورمان ایران قرار گرفته است. به صورتی­که تصاویر و پیام­های تکراری در بسیاری از روش­های آموزشی نقاشی به کودکان به چشم می­خورد. مربی با نمایش یک شیء یا کشیدن نقشی روی تخته، از کودک می­خواهد که آنرا نقاشی کند و او به اشتباه به سمت کپی­کاری و ضعف در خلاقیت سوق داده می­شود. پیرس معتقد است که کودکانی که به قیمت استفاده نکردن از تخیل خودشان، از تصاویر نمایشی بیرونی، بیش از حد استفاده می­کنند، دچار «شکست در رشد تخیل» می­شوند (دی­گاتانو، 1393، ص 162). بدین معنا که کودک نمی­تواند متوجه معنای نمادهای ریاضی، واژه­های معنایی، درک فرمول­های شیمی و معنای تمدن آنچنان که ما می­شناسیم بشود. آنها نمی­توانند ظرافت­های طبع ما را یا حقوق و آزادی­های فردی و اجتماعی را به طور جدی درک کنند و از انتزاعاتی اینچنین خسته می­شوند. در صورت عدم قابلیت درونی تخیل، قسمت عظیمی از فعالیت­های مغزی­شان، بدون کارکرد باقی می­ماند.

علاوه بر موارد مذکور، تصویرگری داستان، باعث علاقمند شدن کودک به کتاب و ادبیات می­شود و این شروعی است برای جستجو و پیدا کردن داستان­های مورد علاقه او و خو گرفتن او با جهان داستان و ادبیات. کودک با شنیدن یا خواندن داستان عملکرد بهتری در مدرسه خواهد داشت، توانایی خودکنترلی و خود جهت­مندی­اش افزایش یافته و نظرات و احساساتش را به طور منسجم­تری بیان می­کند (همان).

با بکارگیری شیوه­های خلاقانه آموزش هنر تصویرگری، براساس روحیات و ساختار ذهنی این گروه سنی، همانطور که ژان پیاژه در مورد هدف غایی آموزش و پرورش اشاره می­کند، می­توان انسان­هایی خلاق، مبتکر و مکتشف برای آینده تربیت کرد (فیشر، 1391). انسان­هایی که قابلیت انجام کارهای جدید داشته و فقط آنچه را که سایر نسل­ها انجام داده­اند تکرار نکنند.

فهرست منابع:

مریم مهردادفر، کودک و تصویرگری، انتشارات میردشتی، تهران، چاپ دوم، 1393

گلوریا دی گاتانو، فرزندپروری در عصر رسانه، مترجم فروغ ادریسی، انتشارات همشهری، تهران، چاپ اول، 1393

رویین پاکباز، دایره­المعارف هنر، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، چاپ پنجم، 1385

رابرت فیشر، آموزش تفکر به کودکان، مترجم مسعود صفایی مقدم، افسانه نجاریان، نشر گوزن، اهواز، چاپ سوم، 1391

فرشید مثقالی، تصویرسازی، موسسه فرهنگی و پژوهشی چاپ و نشر نظر، تهران، چاپ نخست،1393

گلین توماس، آنجله.م.ج.سیلک، مقدمه­ای بر روانشناسی نقاشی کودکان، مترجم محمدتقی فرامرزی، نشر دنیای نو، تهران، چاپ ششم، 1392

ایوان گودالیوس، پگ اسپیرز، رویکردهای معاصر در آموزش هنر، ترجمه فرشته صاحب­قلم، موسسه فرهنگی و پژوهشی چاپ و نشر نظر، تهران، چاپ نخست،1390

مصاحبه با حافظ میرآفتابی، «آسمان رویاها همیشه روشن است»، هفته نامه کتاب هفته خبر، تهران، شماره 21، 1393

 

 

لطفا استفاده از مطلب با درج نشر ورتا به عنوان منبع صورت پذیرد.